خبرگزاری کشاورزی ایران (ایانا) – وحید اسلام‌زاده:

به گفته علی‌مراد اکبری، معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی، نرخ متوسط فرسایش خاک در جهان پنج تا شش تن بر هکتار در سال است، این درحالی است که این رقم در ایران ۱۶,۷ تن بر هکتار است. فرسایش خاک ازجمله نگرانی‌های عمده ‌در حوزه کشاورزی و توسعه روستایی است. معنی اصلی لغت فرسایش عبارت از کاهش تدریجی مواد است. سطح زمین از زمان تشکیل تاکنون به‌طور دائم در حال تغییر بوده است و مواد آن فرسایش می‌یابند. در واقع فرسایش، کاهش ضخامت لایه سطحی خاک به وسیله باد است. فرسایش فرآیندی است که در آن ذرات خاک توسط عوامل فرساینده از بستر اصلی خود جدا شده و توسط یکی از عوامل انتقال‌دهنده به مکان دیگری حمل می‌شود. در این میان، مقدار کل بارندگی و شدت آن نیز از دیگر عوامل طبیعی فرسایش هستند، اما اوضاع فرسایش خاک در کشور ما چگونه است؟ ایران کشوری با وسعت یک میلیون و ۶۴۸ هزار کیلومترمربع، که ۱۱ درصد این وسعت تحت کشاورزی، ۵۰ درصد چراگاه‌های دائمی، ۹درصد جنگل‌ها و بیشه زارها و ۳۰ درصد را اراضی دیگر دربرگرفته است. از سوی دیگر، متوسط بارندگی در ایران ۲۴۰ میلیمتر است که کمتر از یک سوم متوسط بارندگی جهان است. طبق گزارش فائو یا سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد حدود ۳۶ درصد از کل زمین‌ها و ۶۰ درصد از خاک‌های کشاورزی در ایران در معرض فرسایش هستند. در این میان، عمده ترین دلیل فرسایش شدید خاک در ایران، از بین رفتن پوشش گیاهی است. این مسئله در مورد مراتع و بسیاری از اراضی جنگلی سواحل دریای خزر صادق است. می‌توان گفت تقریباً در همه مراتع، چرای بی‌رویه باعث فرسایش خاک شده به طوری که تراکم دام در آنها دو تا شش برابر ظرفیت چرای موجود است. در چنین وضعیتی عجیب نیست که از سوی مقام‌های مسئول در کشورمان بارها اعلام شده که فرسایش خاک در ایران چند برابر متوسط جهانی است، این اتفاق درحالی رخ داده است که خاک به عنوان یکی از مهم ترین عناصر کشاورزی، برای احیای مجدد به زمان طولانی نیاز دارد. معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی اعلام کرده است: در کشور بار سنگینی بر منابع آب و خاک و حتی ذخایر ژنتیکی وارد کرده ایم. نکته قابل تامل در جملات بعدی این مقام مسئول است که گفته از ۱۶۹ میلیون هکتار مساحت کشور ۵۱ میلیون هکتار قابل کشت است که به دلیل محدودیت منابع آب و دیگر مشکلات فقط ۱۸.۵ میلیون هکتار از آن در چرخه کشت قرار دارد.این مسایل بهانه گفت و گو با دکتر محمدحسن روزی طلب شد که در زیر از نظرتان می‌گذرد. او دارای دکترای خاک، عضو هیأت علمی و بازنشسته سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی است.

خاک جزء مهمی از منابع طبیعی است انسان وظیفه دارد آن را برای آیندگان حفظ کند. چالش‌های انسان امروز برای حفظ این پدیده گرانبها چه چالشی وجود دارد؟ به ویژه از این منظر که در ایران تنها دو میلیارد دلار در سال خسارت فرسایش خاک است؟

جمعیت جهان در سال ۲۰۱۶ به حدود ۷,۵ میلیارد نفر رسید که حدود ۷۵۰ میلیون نفر آن در گرسنگی کامل به سر می‌برند. جمعیت جهان در سال ۲۰۵۰ به حدود ۹ میلیارد نفر می‌رسد و تقاضا برای غذا، علوفه و مواد خام کشاورزی حدود ۷۰ درصد افزایش خواهد یافت. در سال ۱۳۹۵ جمعیت ایران به ۸۰ میلیون نفر رسیده است و موضوع تخریب محیط زیست و خاک، بحران آب، خشکسالی و تأمین امنیت غذایی جمعیت آینده کشور یکی از چالش‌های بزرگ کشور است. منابع خاک در ایران در معرض فرسایش، شوری، کاهش مواد آلی، تخریب شرایط فیزیکی و افزایش انواع آلودگی‌ها قرار دارند. تغییر کاربری اراضی کشاورزی نیز یکی از چالش‌های مهم کشور است و هر ساله هزاران هکتار از اراضی حاصلخیز کشور که برای نیاز نسل‌های آینده کشور ضروری است به مصارف غیر کشاورزی تبدیل می‌شود. “آدام اسمیت” پدر علم اقتصاد مدرن، درکتاب “ثروت و ملل” می‌نویسد: “منابع خاک، و این که مدیران و افراد جامعه چگونه با این منبع خدادادی رفتار کنند و مدیریت کنند، از عناصر و مؤلفه‌های مهم توسعه و بهبود سطح زندگی هر جامعه‌ای است.”

همه دولت‌های پیشرفته جهان حفظ و بهره برداری اصولی خاک را در اولویت توسعه اقتصادی و اجتماعی خود قرار داده‌اند. در روی خاک فقیر، کشاورزان معمولا فقیر و کشاورزان دارای اراضی حاصلخیز معمولا دارای زندگی و درآمد خوبی هستند. در طول تاریخ نیز تمدن‌های بزرگی در جهان بوده‌اند که در اثر استفاده غیر اصولی و تخریب خاک‌های زراعی و حاصلخیز خود در فرایند شوری و فرسایش از بین رفته‌اند. آنان دیگر نتوانستد غذای مورد نیاز جمعیت خود را تأمین کنند و به تدریج رو به زوال گذاشتند نظیر تمدن بین النهرین در عراق که گزارش شده شوری خاک‌های زراعی به علت آبیاری بی رویه و فقدان زهکشی و بروز جنگ‌های مختلف، علت اساسی مهاجرت مردم و سقوط این تمدن برزگ حدود پنج‌هزار سال پیش بوده است.

خاک هم برای جامعه و انسان اهمیت دارد و هم برای پایداری طبیعت، یعنی با از بین بردن خاک هم طبیعت را از بین برده‌ایم و هم انسان و جامعه را. عمده ترین بهره‌هایی که خاک به انسان و جامعه و طبیعت می‌رساند کدام هستند؟

خاک به عنوان یک موهبت الهی نقش مهم و حیاتی در بقای انسان، گیاهان، حیوانات دارد و بدون خاک طبیعت به شکل موجود آن از بین می‌رود. برای همین است که از همان اول خاک در کنار آب، هوا و آتش مورد احترام ایرانیان باستان بوده است و در پاک نگه داشتن آن تلاش می‌کردند. اما خاک چه خدماتی به بشر می‌دهد؟ اغلب مردم به این پرسش مهم توجه نکرده باشند. با توجه به کمبود وقت خدمات خاک را در موارد زیر خلاصه می‌کنم:

– تولید محصولات مختلف و تأمین امنیت غذایی،

– تولید مواد اولیه پوشاک، چوب، و سایر نیازمندی‌های بشر،

– چرخه عناصرغذایی و تغییر و تبدیل و ذخیره مواد،

– تنظیم هوا و تعادل بخشی به ترکیب گازهای جو زمین،

– توزیع، تنظیم جریان، تصفیه، و ذخیره سازی آب در طبیعت، و حفاظت کمی و کیفی آن،

– حمایت و حفاظت از تنوع زیستی در زیست‌بوم‏ها،

– دفن پسماندها، تصفیه آلاینده ها، فاضلاب ها و …،

– ذخیره کربن آتمسفر، کاهش گازهای گلخانه‌ای،

– ذخیره و نگهداری بذر گیاهان و ذخایر ژنتیکی ارزشمند،

– تأمین نیازهای روحی – روانی و زیبایی شناختی انسان،

– کاربردهای عمرانی، صنعتی، داروسازی، تولید انرژی، و…

لازم است بدانیم که مساحت خاک‌های قابل کشاورزی جهان بسیار محدود است و در حال حاضر فقط حدود ۱۰ درصد مساحت اراضی کره زمین به اراضی کشاورزی اختصاص دارد، ولی بیش از ۹۹ درصد غذا و سایر مایحتاج انسان‌ها امروزه از طریق منابع خاک تولید می‌شوند. روند مصرف گوشت و لبنیات در کشورهای در حال توسعه نظیر چین، هند، برزیل رو به افزایش است و استفاده از بیوماس گیاهی برای تولید انرژی و نیازهای صنعتی افزایش یافته که باعث فشار بیشتر به منابع خاک محدود جهان شده است.

از طرف دیگر وسعت اراضی کشاورزی در بسیاری ازنقاط جهان از جمله ایران به علت فرآیندهای تخریب خاک (فرسایش، شوری و…) و گسترش مناطق مسکونی، توسعه صنایع و سایر کاربری‌ها رو به کاهش است و اگر تا سال ۲۰۵۰ تغییر اساسی در افزایش بهره وری از منابع خاک موجود جهان به وجود نیاید، مساحتی معادل دو برابر کل اراضی کشاورزی کره زمین برای تولید مواد غذایی جمعیت جهان مورد نیاز است. وسعت اراضی کشور حدود ۱۶۵ میلیون هکتار است که فقط حدود ۱۸ میلیون هکتار در چرخه تولید محصولات کشاورزی قرار دارد و با توجه به محدودیت آب و شرایط خاک امکان توسعه اراضی کشاورزی در آینده وجود ندارد. به طوری که طبق آمار مرکز آمار ایران وسعت اراضی کشاورزی کشور (آبی، دیم و آیش) از حدود ۱۸,۵ میلیون هکتار در سال‌های دور در سال ۱۳۹۴ به حدود ۱۶.۵ کاهش پیدا کرده است. یعنی حدود دو میلیون هکتار در طول۵۰ سال گذشته از اراضی زراعی و باغی کشور در اثر تبدیل به مناطق مسکونی، صنعتی و غیره کاسته شده است. متاسفانه آمار بروز و دقیقی از تبدیل سالانه اراضی کشاورزی کشور به سایر کاربری‌ها موجود نیست. ولی مطالعه موردی در حوالی شش کلان شهر کشور توسط موسسه تحقیقات خاک و آب نشان می‌دهد که به طور متوسط هر سال حدود سه‌هزار هکتار از اراضی کاملاً مناسب کشاورزی به صورت غیر قابل برگشت از چرخه ی تولید خارج شده‌اند. این بررسی نشان می‌دهد که از سال ۱۳۳۴ تا ۱۳۸۰ حدود ۱۹۶۰۰۰ هکتار از حوالی ۶ کلان شهر تهران، کرج، تبریز، اهواز، شیراز و مشهد به علت تبدیل و تغییر کاربری از چرخه کشاورزی خارج شده‌اند. میانگین این تغییر کاربری اراضی در اطراف این ۶ کلان شهر در طی این دوره (۴۶ سال) بالغ بر ۴۲۶۲ هکتار در سال بوده است. بدیهی است این میزان در سال‌های اخیر افزایش قابل توجه و چشم گیری داشته است و ارقام آن بسیار نگران‌کننده است.

طبق مطالعات، بیش از ۵۰ درصد خاک‌های کشور دچار کمبود یک یا چند عنصر غذایی و بیش از ۸۰ درصد خاک‌های کشور دارای ماده آلی کمی هستند که باعث کاهش حاصلخیزی آنان می‌شود.

جنگل‌تراشی در فرسایش خاک چه مقدار مؤثر بوده است و آیا در این رابطه آماری داریم؟

دراین رابطه متاسفانه آمار به روزی وجود ندارد. ولی نابودی مراتع و از بین بردن جنگل‌ها اثر بسیار مخربی بر روی خاک دارد. اگر جنگل‌های کم نظیر شمال کشور را از دست بدهیم، به علت شرایط خاص اقلیمی و کوهستانی بودن مناطق شمال کشور، تخریب و فرسایش خاک بسیار زیاد خواهد بود به طوری که در بسیاری از بخش‌های شمال کشور سیلاب‌های عظیمی در فصول مختلف سال ایجاد خواهد شد، شهرهای بزرگ و کوچک در معرض تهدید و تخریت قرار خواهند گرفت، مسایل زیاد زیست محیطی بسیاری به وجود خواهد آمد و امکان زیست و حیات بسیار مشکل خواهد شد. مدیریت و بهره برداری پایدار خاک در شمال کشور برای ما بسیار حایز اهمیت است، به عنوان مثال مصرف زیاد کودهای شیمیایی به ویژه کودهای نیتروژنه به علت بارندگی زیاد منطقه و نزدیک بودن سفره آب‌های زیرزمینی، مشکلات زیادی در ارتباط با آلودگی آب و سلامت انسان ایجاد خواهد کرد. به همین خاطر مسئله مدیریت خاک در شمال کشور چه از نظر حفظ جنگل‌ها و چه از نظر تولید محصولات زراعی و باغی بسیار مهم است و باید در اولویت برنامه‌های دولت و استان قرار گیرد.

در منطقه زاگرس که جنگل‌ها بسیار پراکنده هستند، از بین بردن این جنگل‌ها مهم و حیاتی نیز باعث فرسایش شدید خاک می‌شود. اشاره‌ای هم به موضوع ریزگردها کنم. ریزگردها و آلودگی هوا هم اکنون در ۱۴ استان کشور زندگی مردم را مختل کرده است. ظهور این ریزگردها عمدتاً به علت از بین رفتن پوشش گیاهی، خشکسالی‌های اخیر، سدسازی‌های بی رویه در کشورهای همسایه نظیر ترکیه و همچنین بروز جنگ‌های منطقه‌ای و بی ثباتی در بعضی کشورها به وجود آمده است که متاسفانه منابع خاک را تخریب کرده و باعت خشک شدن تالاب‌ها و گسترش پدیده بیابان زایی شده و این ریزگردها را ایجاد کرده است. حل مسئله ریزگردها بلندمدت است و نیاز به همکاری‌های منطقه‌ای دارد که باید به آن بپردازیم.

محورهای اساسی افزایش تولیدات کشاورزی در قبل و بعد از انقلاب کدام‌ها هستند؟

به‌طور کلی محورهای اساسی برای افزایش تولیدات زراعی و باغی قبل و پس از پیروزی انقلات بر اساس فعالیت‌های زیر بوده است:

– کشت ارقام اصلاح شده محصولات زراعی و باغی

– مکانیزاسیون کشاورزی

– مصرف کودهای شیمیایی و آفت‌کش‌ها، و مصرف کودهای نیتروژنه

– توسعه اراضی آبی از طریق حفرچاه، احداث سدهای بزرگ و توسعه شبکه‌های آبیاری.

تجارب به‌دست‌آمده ازانقلاب سبز در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۵ و بعد ازآن در کشورهای در حال توسعه نشان می‌دهد که تاکید انتزاعی بر مکانیزاسیون کشاورزی، گسترش اراضی آبیاری، کشت ارقام پر محصول گیاهی، مصرف کودهای شیمیایی و سایر اقدامات بدون توجه مدیریت صحیح خاک و دیگر منابع طبیعی موجب افزایش مطلوب بهره وری در کشاورزی در بلند مدت نشده و حتی باعث تخریب شرایط محیط زیست شده است. طبق آمار وزارت جهاد کشاورزی کل تولید گندم آبی و عملکرد آن در ایران در سال ۱۳۷۷ تا ۱۳۹۵ بشرح زیر بوده است:

همان‌طوری که ملاحظه می‌کنید در سال‌های ۱۳۷۷ الی ۱۳۹۲ با کاهش متوسط عملکرد گندم آبی در کشور مواجه بوده ایم. مقایسه متوسط عملکرد گندم آبی کشور طی سال‌های ۱۳۷۷ الی ۱۳۹۲ نشان می‌دهد که عملکرد گندم آبی در ۱۵ سال گذشته کاهش یافته و از متوسط ۳,۲ تن در هکتار برای ۵ سال اول (۱۳۷۷ الی ۱۳۸۲) و ۳.۷۵ تن در هکتار ۵ سال دوم (۱۳۸۲ الی ۱۳۸۶) به متوسط ۲.۷۷ تن در هکتار برای ۵ سال ۱۳۸۸ الی ۱۳۹۲ کاهش یافته است . ولی در دو سال ۹۳ الی ۹۴ عملکرد گندم آبی رو به افزایش بوده است و متوسط عملکرد گندم در این دو سال به ۳.۲۸ تن در هکتار رسیده است که هنوز به متوسط ۳.۷۵ تن سال‌های (۱۳۸۲ الی ۱۳۸۶) نرسیده است. خوشبختانه در سال جاری ۱۳۹۵ عملکرد گندم آبی افزایش خوبی داشته است ولی ضرورت دارد این افزایش عملکرد در یک دوره بلند مدت (۵ سال یا بیشتر) با توجه به شرایط مختلف اقلیمی رصد و ارزیابی شود.

متوسط عملکرد و یا بهره وری تولید گندم آبی به عوامل مختلف نظیر مدیریت آب، میزان مصرف کودهای شیمیایی و آلی، مبارزه با آفات و علف‌های هرز، میزان استفاده از بذور اصلاح شده، روش کشت و کار و غیره بستگی دارد. کاهش تدریجی کیفیت خاک‌های زراعی کشور، به ویژه کاهش میزان مواد آلی، نقش اساسی و محدود کننده‌ای در عملکرد گندم و سایر محصولات زراعی و باغی دارد.

مطالعه موسسه تحقیقات خاک و آب نشان می‌دهد که میزان کربن آلی خاک در ۲۰۲ مزرعه واقع در ۱۸ شهرستان استان رضوی ارتباط بسیار زیادی با عملکرد گندم آبی در این مزارع داشته است. در خاک‌هایی که میزان کربن آلی آن‌ها حدود ۱,۳ درصد (حدود ۲.۳ درصد ماده آلی) است، عملکرد گندم به متوسط حدود شش تن دانه در هکتار ولی در خاک‌هایی که کربن آلی آن‌ها در حدود ۰.۵ درصد (حدود ۰.۸ در صد ماده آلی) است، میزان متوسط تولید گندم آبی حدود ۳ تا ۴ تن دانه در هکتار بوده است. نتیجه این مطالعه با متوسط عملکرد گندم آبی کشور با توجه به پایین بودن مواد آلی در خاک‌ها (۰.۵ تا ۰.۸ در صد) هماهنگی کامل دارد. در واقع رمز موفقیت افزایش تولید محصولات کشاورزی به کیفیت خاک بستگی دارد و امکان جایگزینی آن بسیار گران و در یسیاری موارد مقدور نیست.

استفاده ناصحیح و یا صحیح از خاک چه تأثیری بر آب و هوای جهانی دارد؟

خاک به عنوان منبع بزرگی برای آزادسازی (Source) و یا جذب و تثبیت (Sink) گاز اکسید کربن نقش بسیار بارزی روی تغییر آب و هوا در جهان دارد. میزان کربن موجود در خاک دو برابر میزان آن درکل اتمسفر کره زمین است. دو گاز متان و اکسید نیتروژن (Nitrous Oxide ) که از شالیزارها، اراضی ماندابی و یا خاک‌های مناطق سرد قطبی (Permafrost ) متصاعد می‌شوند از عوامل مهم در تغییر آب و هوا در سطح جهان به شمار می‌روند. کاهش سطح جنگل‌های جهان و پوشش گیاهی خاک باعث کاهش ترسیب کربن (Carbon Sequestration) در خاک می‌شود و روند گرم شده کره زمین را تسریع خواهد کرد.

مجمع عمومی سازمان ملل متحد پنج دسامبر را روز جهانی خاک و سال ۲۰۱۵ را سال خاک نامگذاری کرده و از همه دولت‌ها و مردم جهان خواسته در مورد حفظ، مدیریت و بهره برداری پایدار از منابع خاک کوشا باشند. دهه ۲۰۱۶ – ۲۰۲۵ نیز دهه خاک نام گذاری شده است. متاسفانه هنوز اقدام عملی و موثری علی رغم توصیه سازمان ملل متحد و سازمان‌های داخلی برای حفاظت و مدیریت خاک‌های کشور به عمل نیامده است و روند شوم تخریب خاک به شدت ادامه دارد.

در کشور ما برای حفاظت از خاک به عنوان یکی از منابع مهم طبیعی چه کارهایی شده است؟ شما به عنوان یکی از محققین و تئوریسین‌های مهم در زمینه خاک و محافظت از آن چه پیشنهاد و راه کاری دارید؟

به منظور حفظ محیط زیست، چرخه طبیعی و کیفیت منابع آب، تأمین امنیت غذایی و سلامت جامعه و نیاز نسل‌های آینده کشور، باید حفظ و بهره برداری صحیح منابع خاک در اولویت برنامه ریزی قرار گیرد. نکات اساسی و راهبردهای کلان از نظر من برای مدیریت خاک در ایران که باید مورد توجه مجلس شورای اسلامی و دولت قرار گیرد به شرح زیر است:

۱- تدوین و اجرای یک سیاست ملی و تصویب قانون جامع برای حفاظت، بهره برداری پایدار و مدیریت منابع خاک کشور.

۲- افزایش آگاهی و درک مدیران و برنامه ریزان کشور به نقش مهم خاک در افزیش تولید محصولات کشاورزی، سلامت غذا، افزایش بهره وری آب و حفظ محیط زیست.

۳- مدیریت صحیح خاک و سایر منابع طبیعی از جمله آب باید در راس برنامه‌های دولت و وزراتخانه‌های ذی ربط قرارگیرد و ضرورت دارد کیفیت و وضعیت منابع خاک‌های کشور به طور مستمر و دوره‌ای پایش و ارزیابی شود.

۴- تصویب قوانین لازم برای جلوگیری از تبدیل و یا تخریب اراضی کشاورزی کشور بسیار مهم است و نباید روند موجود ادامه یابد.

۵- بازنگری اساسی در تربیت نیروی انسانی رشته‌های خاک، آب، منابع طبیعی و محیط زیست در دانشگاه‌های کشور برای تربیت نیروی متخصص با نگرش و دیدگاه جامع و تلفیقی در مورد آب، خاک، محیط زیست و سایر منابع طبیعی بسیار مهم و ضروری است .در این مورد لازم است پیوند و انسجام نهادینه‌ای بین دانشگاه‌ها و موسسات پژوهشی در سطح ملی و استانی بوجود آید و تعداد فارغ التحصیلان در سطوح مختلف تحصیلی (کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری) متناسب با نیاز کشور باشد.

۶- بازنگری و ایجاد یک نظام اجرایی ترویجی پویا و توانمند در سطح ملی و استانی برای انتقال دانش و فناوری‌های مناسب و جدید به کشاورزان و کلیه بهره برداران خاک.

۷- ضرورت مشارکت کشاورزان و سایر ذی نفعان و نهادهای مدنی و غیر دولتی در اولویت گذاری و برنامه ریزی در امور اجرایی، پژوهشی و ترویجی مرتبط به خاک./

رئیس مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران گفت: وضعیت بهره‌وری در منابع آب بهبود یافته و از تولید ۱,۰۷ کیلوگرم ماده خشک به ازای مصرف هر متر مکعب آب، با ۱۲ درصد رشد به تولید ۲.۱ کیلوگرم ماده خشک در سال‌های ۹۳ و ۹۴ رسیده‌ایم.

به گزارش ایانا به نقل از اتاق ایران، محمد حسن شریعتمدار امروز در جمع خبرنگاران بیان اینکه آثار بحران آب از فقر و تعارضات اجتماعی تا بیکاری را شامل می‌شود، گفت: خشک‌شدن تالاب‌ها و رودخانه‌ها، شورشدن و آلودگی آب، بالارفتن هزینه تولید آب، افت آب‌های زیرزمینی نیز از برون‌دادهای طبیعی بحران آب است و این بحران نتیجه پنجاه سال کم‌توجهی به مسایل آب و راهکارهای توسعه‌ای نشات گرفته ار استفاده وسیع از منابع است.

وی معتقد است هر چه دیرتر به بحران آب بپردازیم، علاوه بر اینکه هزینه ترمیم این بحران افزایش می‌یابد، ممکن است در بعضی موارد راه‌حل‌ها هم به نتیجه نرسند.

شریعتمدار همچنین به دو اقدام مهم تعادل بخشی به منابع آب و افزایش بهره‌وری اشاره کرد و گفت: اضافه برداشت زیادی در منابع آب داریم و باید این موضوع را با صرفه‌جویی در منابع آن بهبود ببخشیم. همچنین باید ببینم چه اقداماتی انجام دهیم که از یک متر مکعب آب، محصول بیشتری برداشت کنیم و بهره‌وری بیشتری داشته باشیم؛ که خوشبختانه طی دو سال گذشته در این موضوع پیشرفت‌هایی حاصل شده است.

وی با اشاره به برنامه ششم هم گفت: اگر در برنامه ششم به تعادل بخشی و افزایش بهره‌وری توجه کنیم و بتوانیم یک میلیارد متر مکعب آب را در بهره‌وری و ۱۱ میلیارد متر مکعب آب را در تعادل‌بخشی حفظ کنیم، می‌توانیم بگوییم که منابع آب تا حدی در برنامه ششم ساماندهی می‌شوند.

پاییز بدی از نظر بارش را پشت سر گذاشتیم

معاون پژوهشی مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران با اشاره به رصد و ارائه مشاوره‌های اتاق در زمینه خشک شدن تالاب گاوخونی، دریاچه ارومیه و ریزگردها گفت: به نظر می‌رسد شکل جدیدی از مدیریت در حوزه آب با مدیریت جامعه شکل‌گرفته است.

عباس کشاورز افزود: آب موضوعی اثرگذار بر همه عرصه‌ها است. از اقتصاد و تولید تا رفتارهای اجتماعی همه از آب تأثیر می‌گیرند. حال به هر دلیلی که دچار بحران آب‌شده‌ایم باید برای حل این مشکل تلاش کنیم.

معاون زراعت وزارت جهاد کشاورزی در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به نهادهای مرتبط با آب در سطح بین‌المللی، گفت: مسئله آب نه‌تنها برای کشورهای خشک مثل ایران بلکه برای همه کشورها مهم است و همه کشورها نهادهایی مرتبط با این موضوع ایجاد کرده‌اند.

وی اهمیت ابعاد زیست‌محیطی و اجتماعی موضوع آب را هم مورد توجه قرار داد و گفت: اگر به مسئله آب از دید اجتماعی و زیست‌محیطی توجه نکنیم، مشکل آب بسیار “شکننده” خواهد بود.

کشاورز در پاسخ به پرسشی درباره میزان بارش‌های اخیر، گفت: امسال پاییز خوبی ازنظر بارش نداشتیم، اما از اواسط بهمن‌ماه میزان بارندگی‌ها تغییر کرد و وضعیت بارندگی نسبت به گذشته بهتر شد. به‌طوری‌که استان فارس از خشکسالی ممتد به سمت نرمال رفت و استان‌های کرمان و خراسان جنوبی هم وضعیت بهتری پیدا کردند. البته بهبود به این معنی که نسبت به وضعیت خودشان بهتر شدند. در کل باید گفت توزیع بارندگی در مناطق مختلف متعادل‌تر شده است.

وی همچنین در پاسخ به پرسشی در مورد «حق استفاده از آب‌های مرزی ایران» گفت: از اول انقلاب تا این دولت به وجود آب‌های مرزی توجه نکرده‌ایم؛ اما این دولت طرح مرزی غرب را کلید زده است. همچنین کارگاه‌هایی برای پرداختن به موضوع آب‌های مرزی توسط دولت برگزار می‌شود. درواقع چراغی برای موضوع آب‌های مرزی روشن‌شده است و این موضوع به‌صورت جدی روی میز دولت آمده است

به گزارش ایانا، در این اطلاعیه با توجه به شرایط اقلیمی و آب و هوایی هر منطقه ای، عملیات لازم مراقبتی و مقابله ای توصیه و تاکید شده است. این توصیه های به شرح زیر است:

به گفته عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات خاک و آب، افزایش میزان ماده آلی خاک در کاهش مصرف آب تأثیرگذار است؛ بنابراین با توجه به اینکه در ایران میزان ماده آلی خاک کم است، استفاده از کودهای آلی غنی‌شده برای بهبود وضعیت خاک‌های کشاورزی، به کشاورزان توصیه می‌شود.

ﺳﻌﻴﺪ ﻏﺎلبی در گفت‌وگو با خبرنگار ایانا عوامل مؤثر در نگهداشت آب در خاک را بسیار متنوع توصیف کرد. وی افزود: بافت خاک، ساختمان و عمق خاک، ریخت شناسی و شیب زمین و… عواملی هستند که در نگه‌داشت آب در خاک مؤثر خواهند بود.

وی بیان کرد: افزایش میزان مواد آلی هم در این فرایند تأثیرگذار است. مواد آلی یکی از فاکتورهایی است که می‌تواند ضریب نگه داشت آب در خاک را افزایش دهد. این مسئله از لحاظ علمی ثابت شده است.

عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات خاک و آب ادامه داد: وقتی می‌گویند یک خاک نیم درصد ماده آلی دارد اگر میزان ماده آلی آن را به یک درصد برسانیم، به جذب آب در چنین خاکی کمک بسزایی کرده‌ایم.

وی افزود: بخش تحقیقات آبیاری و فیزیک خاک با همکاری بخش تغذیه گیاهی مؤسسه تحقیقات خاک و آب مطالعه‌ای روی تاثیر میزان ماده آلی خاک و تاثیر آن بر روی خصوصیات فیزیکی آن و جذب آب انجام داده‌اند. این پروژه توسط دکتر ابراهیمی پاک در دست انجام است و گزارش آن به زودی نهایی می‌شود.

غالبی ادامه داد: این مطالعه در غالب یک طرح بزرگ اجرا شد. در ۱۰ نقطه نمونه‌برداری‌هایی انجام شده و اطلاعات زیادی گردآوری شده است.

وی در پاسخ به پرسشی درباره هزینه‌ مورد نیاز برای افزایش میزان ماده آلی خاک در یک مزرعه گفت: بسته به اینکه از بقایای گیاهی، کمپوست، کمپوست شهری، کشاورزی، کود دامی فرآوری شده یا نشده و غیره در افزایش ماده آلی خاک استفاده کنیم، هزینه عملیات تغییر خواهد کرد.

عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات خاک و آب اضافه کرد: معمولا کودهای فرآوری شده مثل کمپوست گران است. عموما کشاورزی و دامپروری در کنار هم هستند و کود حیوانی به وفور در نزدیکی مزارع یافت می‌شود اما به کشاورزان توصیه می‌شود که از کودهای فرآوری نشده استفاده نکنند بلکه کودهای را به کار گیرند که فرآوری شده و فاقد علف هرز هستند. کودهای استرلیزه برای استفاده در مزارع مناسب هستند.

وی ادامه داد: کود پوسیده دامی نیز منشا مناسبی برای تغذیه گیاه و تأمین ماده آلی خاک است که البته با انجام فرآوری اولیه به روی کودهای دامی خام، به راحتی در دسترس کشاورزان قرار می‌گیرد.

غالبی یادآور شد: کودهای آلی در خاک از نظر عناصر غذایی معمولا فقیر هستند. به همین دلیل حتما باید مواد آلی با کود شیمیایی یا بیولوژیک غنی‌سازی شود. فقر مواد غذایی در کودهای آلی سبب می‌شود کشاورزی ارگانیک عملکرد پایینی داشته و فعالیت در این بخش برای کشاورزان اقتصادی نباشد.

وی ادامه داد: کودهای آلی به تنهایی اثر غذایی ندارند. کشاورزان حتما باید از کود آلی غنی‌شده استفاده کنند. ممکن است ورمی کمپوست از نظر عناصر غذایی -بسته به ماده اولیه‌ای که دارد-، برای گیاه غنای کافی را داشته باشد اما در سایر انواع کودهای آلی، نیازمند غنی‌سازی هستیم.

عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات خاک و آب تاکید کرد: کودهای آلی معمولا اثرات دراز مدت دارند. اثرات این کودها یکساله مشخص نمی‌شود و معمولا سال بعد شاهد آثار مثبت آن هستیم.

به گفته وی حفظ ماده آلی خاک بسیار مهمتر از افزایش میزان ماده آلی در خاک است. ضمن آنکه وضعیت اقلیمی و رطوبت نقش تعیین کننده‌ای در میزان ماده آلی خاک در مناطق مختلف دارد.

غالبی افزود: در ایران به منظور افزایش ماده آلی خاک بحث کشاورزی حفاظتی مطرح شده است. در این شیوه بقایای گیاهی زیر خاک می‌رود و ماده آلی خاک را افزایش می‌دهد. بر اساس هدفگذاری وزارت جهاد کشاورزی، تلاش می‌کنیم میزان ماده آلی خاک کشاورزی ایران را از نیم درصد فعلی به یک درصد افزایش دهیم اما در کوتاه مدت ممکن است به این هدف دست پیدا نکنیم. با صرف چهار یا پنج سال زمان و تداوم فعالیت‌ها، قطعاً می‌توان میزان ماده آلی خاک را افزایش داد./

جیم فاستر، مدیر آبیاری منطقه دره هلنا (Helena Valley )، توانست به همسایگانش کمک کند تا سیستم آبیاری از قدرت کمتر و میزان آب موثرتر را راه اندازی کند.

به گزارش ایانا از وب سایت theprairiestar جیم به دنبال یک کسب و کار جدید آبیاری است؛ چراکه وی تمام زندگی اش با آبیاری و آب سرو کار داشته است.

جیم گفت: “من علاقه به کشاورزی آبی دارم و دنبال کار با تولید کنندگان کشاورزی، همراه با فناوری هوشمند، استفاده بهینه از با ارزش ترین منابع طبیعی یعنی آب هستم.”

سیستم جیم ، به نام Foster Irrigation ، در نزدیکی تاونسند “ Townsend“، در ایالت مونتانا امریکا، با نمایندگی شرکت Zimmatic ایجاد شده است که در این راه همسرش، شارون، و پسرش، باب، شرکای کسب و کار وی هستند.

جیم برای ۲۸ سال به عنوان مدیر آبیاری هلنا Helena Valley Irrigation District (HVID)، کار کرده و همچنین در زمینه آبیاری از پدرش چیزهای بسیاری آموخته است.

جیم گفت: “من در طول تابستان در دوران دبیرستان و زمانی که به دانشگاه می رفتم با پدرم کار می کردم . پدر من در دهه ۷۰، سیستم های مبتنی بر چرخ (wheel lines ) که می توانست در مزرعه حرکت کند، نصب و به فروش می رساند و من بسیاری مطالب در مورد آبیاری از وی آموختم.”

پس از دانشگاه، جیم و پدرش یک کسب و کار در زمینه تجهیزات آبیاری خصوصی، راه انداختند که در آن زمان جیم متخصص در زمینه طراحی سیستم، نصب و تعمیر و نگهداری بود. پس از آن او کار خود را با HVID آغاز کرد.

باب پسر وی، دانش آموخته دانشگاه ایالتی مونتانا است و می خواهد تا با تولید کنندگان کشاورزی و روی زمین کار کند. 

جیم همیشه دوست داشت که کار طراحی و ساخت تولید سیستم محوری آبیاری (irrigation pivot system ) در منطقه ایجاد کند تا باعث افزایش بازده محصولات شود. 

“ما خوش شانس بودیم و توانستیم از Zimmatic کمک بگیریم .” جیم در ادامه گفت: “چراکه مرکزی دارای تجهیزات بزرگ و پیشرو صنعت در فن آوری و ساخت و ساز تجهیزات قدرتمند و با کیفیت است .” 

بعضی از تولید کنندگان هنوز هم به آبیاری غرقابی (flood irrigate ) و از سیستم های با فشار مانند خطوط چرخ دار ، استفاده می کنند اما تعداد بیشماری علاقه مند به خرید سیستم مرکز محور (center pivots )هستند. 

در بسیاری از مطالعات، نشان داده شده است سیستم مرکز محور، استفاده از آب را به گونه ای موثرتر، همراه با قدرت کمتر (صرفه جویی در انرژی) فراهم کرده و تولید محصولات بهتر با نیروی کار کمتر را در پی دارد. همچنین مواد شیمیایی و کود نیز می تواند از طریق محور اعمال شود. 

جیم گفت: “اپراتورها می توانند کنترل و کار با سیستم های خود را از طریق تلفن هوشمند خود انجام دهند.” 

وی توضیح داد: “شما ممکن است برای خرید به شهر رفته باشید و همان زمان باران می بارد و می خواهید سیستم آبیاری را خاموش کنید، برای این منظور می توانید در عرض چند ثانیه، پمپ و محور را با تلفن هوشمند خود، خاموش کرده و پیام مبنی بر موفقیت آمیز بودن کار را دریافت کنید.”

افزون بر این تکنولوژی، بسیاری فن آوری های دیگر نیز به کمک تولید کنندگان آمده اند که از آن جمله می توان صفحه نمایش لمسی، کنترل پمپ، بسته های مختلف اسپری (که در آن آب از محور می آید)، خاموش کردن آب برای برخی مناطق یا اضافه کردن آب به سایر نواحی و انژکتور برای کودآبیاری اشاره کرد. 

جیم گفت: “با استفاده از آب پاش، آب از بالای محور (۱۵ فوت) بر روی محصول جریان می یابد به طوری که باد و تبخیر نمی تواند باعث از بین رفتن میزان آب شود، آنچه نیاز است به زمین فرو می رود.” 

محور با استفاده آب کمتر نسبت به سیستم های غرقابی، می تواند به گونه ای درست تر میزان آب را مدیریت کند. 

با قابلیت سرعت بالا و کم کردن سرعت محور در هر موقعیت از مزرعه، می توان از برنامه های کاربردی بسته به نوع خاک، محصولات کشاورزی و توپوگرافی استفاده کرد. مزیت دیگر آبیاری محوری صرفه جویی در انرژی است. 

وی افزود: “محور ها می توانند روی فشار پایین (۱۵ PSI) ) عمل کنند به طوری که میزان نیروی اسب بخار پمپ معمولا یک سوم تا نصف از مقدار سیستم های چرخ دار با فشار بالا است.” گفتنی است وی و پسرش در مغازه شان که نزدیکی تاونسند قرار دارد، مشغول ارایه خدمات هستند.

در نشست مشترک مسئولان بخش تعاون ایران و فرانسه طرفین از آغاز همکاری‌های مشترک کشاورزی بین دو کشور خبر دادند و بر تعامل در زمینه‌های دانش فنی و گسترش روابط تجاری تأکید کردند.

به گزارش خبرنگار ایانا، در این نشست مشترک، حسین صفایی، مدیرعامل سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران ضمن معرفی توانمندی‌های شبکه تعاونی روستایی کشور، خواستار انتقال دانش فنی و تجربیات کشور فرانسه در حوزه اداره تعاونی‌های این کشور شد.

وی همچنین امضاء توافق تخصصی برای مبادلات تجاری محصولات کشاورزی را از دیگر خواسته‌های ایران عنوان کرد.

صفایی با اشاره به گستردگی شبکه‌های تعاون روستایی در ایران، گفت: هرچند این شبکه توانسته است در دورافتاده‌ترین روستاهای کشور حضور داشته باشد، اما در عین حال از بهره‌وری مناسبی برخوردار نیست و این امر یکی از مشکلات تعاونی‌های روستایی ایران است.

وی یکی دیگر از مشکلات تعاون روستایی در ایران را رغبت کم کشاورزان در سرمایه‌گذاری و افزایش سهم آنها در این شبکه عنوان کرد و از طرف فرانسوی خواست تا برای حل این مشکلات تجربیات خود را در اختیار ایران قرار دهند.

مدیرعامل سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران تأمین بذر ذرت، سورگوم و کلزا، صادرات کنسانتره برخی از میوه‌ها مانند سیب و تأمین سموم را از فعالیت مشترک ایران و فرانسه در حوزه کشاورزی برشمرد و افزود: ایران تأکید دارد گسترش مبادلات تجاری محصولات کشاورزی بیشتر در سطح تعاونی‌ها صورت بگیرد.

صفایی در بخش دیگر از سخنان خود به طرف‌های فرانسوی پیشنهاد داد، مزارع مشترکی را با ایران برای تولید بذرهای فرانسوی راه‌اندازی کنند و این کشور بذر مورد نیاز منطقه را در ایران تولید کند.

وی کشت گیاهان دارویی بر اساس سفارش کشور فرانسه را از دیگر پیشنهادات ایران به فرانسه عنوان کرد و ادامه داد: با توجه به امکان اسانس‌گیری در کشور فرانسه شرکت‌های تعاونی ایران آمادگی آن را دارند که در یک دوره سه ساله و در زمینی به مساحت ۱۰۰ هزار هکتار به کشت گیاهان دارویی بپردازند و محصول خود را در اختیار شرکت‌های فرانسوی قرار دهند.

صفایی در پایان سخنان خود با اشاره به برنامه توسعه کشت گلخانه‌ای در کشور از طرف‌های فرانسوی دعوت به سرمایه‌گذاری در احداث و توسعه کشت محصولات گلخانه‌ای کرد.

تعاونی‌های ایران و فرانسه همکار می‌شوند

در ادامه، فرانسیس ژژه، مسئول ایران در وزارت کشاورزی فرانسه این نشست را نتیجه سفر وزیر کشاورزی و وزیر امور خارجه فرانسه و امضاء تفاهم‌های کشاورزی بین دو کشور دانست و گفت: نشست مذکور برای آغاز همکاری‌های فنی و تجاری بین دو کشور در پی امضاء تفاهم‌نامه‌های کشاورزی برگزار شده است.

وی تأکید کرد: زمینه‌های مختلفی برای همکاری های کشاورزی بین دو کشور وجود دارد به‌ویژه در حیطه وظایف تعاون روستایی که از بخش‌های بسیار فعال در کشور فرانسه هستند.

ژژه یادآور شد: نقاط مشترکی بسیاری بین تعاونی‌های ایران و فرانسه در زمینه‌های انتقال فناوری‌های روز، تولید و تأمین بذر، تأمین ماشین‌آلات کشاورزی و تولید و تأمین سموم کشاورزی وجود دارد که امروز تفاهم‌نامه‌های برای اجرای آنها با طرف‌های ایرانی به امضاء خواهد رسید.

در پایان این نشست، طرف‌های ایرانی و فرانسوی به پرسش‌های مطرح‌شده از سوی حضار پاسخ دادند./